انقباضی،ریاضتی،تدافعی و یا مقاومتی

واژه ای که این روزها زیاد شنیده می شود مخصوصاً از زبان مسئولین ، واژه اقتصاد مقاومتی است . به نظر می رسد در عرصه اقتصادی نیازمند یک تحول و انقلاب باشیم که این مقاومت می تواند سرآغاز این تحول باشد.

یکی از معضلات اقتصاد ما نفتی بودن آن است . سالهاست در مذمت این بوی نفت می شنویم و شعار کاهش وابستگی به نفت هم می دهیم اما قدم خاصی برداشته است . نفتی بودن پولهای ما ، ما را آماده خور بار آورده و این فقط جنبه کوچکی از ضرر های نفت است که باعث رانتیر بودن اقتصاد شده و خود ده ها آسیب دیگر ایجاد کرده است . یک آسیب نفتی بودن آن است که کشور ما با وجود منابع انسانی و طبیعی فراوان ، مجبور است درصد زیادی از ارزهای نفتی خود را بدهد و سویا و کنجاله وارد کند. افزایش اخیر قیمت مرغ ، به این دلیل بود که واردات کنجاله دچار مشکل شده بود و فضای روانی حاصل از آن تورم قابل توجهی را بر مردم تحمیل کرد .

آموزه های دینی ما سرشار از مطالبی است که بر اهمیت تولید تاکید می کند و بدین ترتیب می کوشد اقتصاد مسلمین را از وابستگی به اجانب دور سازد . اما آیا این شایسته ماست که واردات در کشور ما حدوداً دو برابر صادرات باشد و مابه التفاوت آن را از ذخیره خدادادی نفت ،بخواهیم حراج کنیم البته این در شرایطی است که در چند سال اخیر صادرات رشد قابل توجهی پیدا کرده است امّا هنوز این شرایط نگران کننده است و در سال90 صادرات 33 میلیارد دلاری نتوانست به واردات 57 میلیارد دلاری ما نزدیک شود.نکته جالب این است که در شش ماه نخست امسال نیز میزان خروج ارز از کشور با وجود مشکلات ارزی از مدت مشابه سال گذشته بیشتر بوده است و حدود 30میلیارد دلار در این مدت خرج شده است جالبتر آنکه بخش زیادی از آن کالاهای تجملاتی بوده و نکته باز هم جالبتر آنکه عمده واردات کالاهای تجملاتی با ارز 1226تومان وارد شده است.

آسیب دیگری که نفت در عمق اجتماع ما وارد کرده است مصرف گرایی است متاسفانه تا سال گذشته هر سال شاهد بودیم ارز باد آورده ای که از فروش نفت حاصل می شد با قیمتی بسیار پائین تر در بازار عرضه می شد و در واقع هر ساله یارانه گزافی تنها برای خرید کالا های خارجی -که به جز قسمت محدودی همه مشابهه داخلی دارند - اختصاص داده می شد و از طرفی صادر کننده ما که در ازای تولید اشتغال و افزایش رشد اقتصادی کالای خود را در خارج از کشور می فروخت و دلار به دست می آورد ، مجبور بود تاوان سنگینی بدهد و دلار خود را ارزان تر بفروشد این سیاست با این توجیه انجام می شد که نکند آزاد سازی دلار موجب تورم در کالاهای خارجی شود . در این بین فقط به درصدی که به عنوان عوارض گمرکی بر کالاهای خارجی می زدیم ، می نازیدیم که اقتصاد ملی را تقویت می کنیم !!! این باعث شد مصرف کالای خارجی یک عادت و رسم در جامعه شود .

نفت ، ریخت و پاش های دستگاهای دولتی را هم زیاد کرده بود . اکنون که به علت کسری بودجه دستگاه ها اجبار به صرفه جویی شده اند ؛ متوجه می شویم که چقدر از هزینه های سابق ضرورت داشت .

امّا این تحریم اخیر ، تجربه اول ما در تحریم فروش نفت نیست . قبل از نخست وزیری دکتر مصدق حدود پنج هفتم بودجه کشور از نفت تامین می شد امّا با خلع ید انگلستان از نفت ایران ، دستگاه دیپلماسی بریتانیا از همه ظرفیت خود استفاده کرد که مانع فروش نفت ایران شود و در این راه موفق شد از طرفی مصدق روی وام 25 میلیون دلاری آمریکا حساب باز کرده بود که با ملی شدن نفت ایران، این وام نیز پرداخت نشد . حتی شوروی هم از پرداخت بدهی جنگ جهانی دوم به ایران در این برهه طفره رفت و زمینه کسری بودجه گسترده دولت فراهم شد .

بدین ترتیب دولت مجبور شد «طرح اقتصاد بدون نفت » را مطرح کند . دولت در این زمان سعی کرد هزینه های خود را کاهش دهد و در آمد های گمرکی را افزایش دهد و به این ترتیب حساب ویژه ای بر درآمد های گمرکی و اوراق قرضه باز کرد و از طرفی واردات کالای تجملی ممنوع شد و کالاهای کمتر اساسی را هم سخت می شد وارد کرد . با سیاست های اقتصادی دولت نرخ دلار از 40 ریال در سال 1329 به 100 ریال در سال 1332 رسید تا به این ترتیب مردم به خرید کالاهای داخلی ترغیب شوند امّا باوجود همه این مشکلات کشور از موضع ملی شدن نفت کوتاه نیامد .

این مطالب برای این ذکر شد که متوجه باشیم اقتصاد مقاومتی به معنای ریاضتی نیست در اقتصاد ریاضتی بنا بر محدود کردن و بستن است امّا ما می خواهیم شرایطی را فراهم کنیم که در وضعیتی که فروش نفت دچار مشکل است ، تولید ناخالص رو به رشدی داشته باشیم که این خود می تواند در رفع نقاط ضعف ما و آب دیده کردن و شکوفایی اقتصاد ما کمک کند. البته این مسئله اقتضائات دارد که همت همه ما را می طلبد : صرفه جویی در هزینه ها ، خصوصی سازی و تاکید بر اجرای اصل 44 ، توجه جدی به اقتصاد دانش بنیان و فراهم کردن زمینه های ثروت آفرین بودن دانش و مدیریت مصرف و توجه به مصرف کالاهای داخلی همه می تواند ما را در گذر از این پیچ حساس یاری کند ؛ همانطور که از مقاطع پیچیده تر قبلی عبور کردیم.