آشنایی با بیماری طاعون نشخوار کنندگان کوچک

طاعون نشخوارکنندگان کوچک بیماری مهلک بسرعت منتشرشوندهایمیباشدکه مشخصه آن شروع ناگهانی علائم افسردگی تب، ترشحات چشم وبینی زخم در دهان،تنفس نامنظم وسرفه، اسهال بدبوومرگ میباشد.

الف) عامل بیماری

ویروس طاعون نشخوارکنندگان کوچک متعلق به گروه موربیلی ویروساز خانواده پارامیکسوویریده میباشد.این ویروس با عوامل بیماریهای طاعون گاوی، سرخکانسان، دیستمپرسگ وگوشتخواران وحشی ونیز موربیلی ویروسهای پستانداران دریایی بشکلنزدیکی وابسته میباشد. امروزه مشخصات ژنتیکی سویههای ویروس PPR به ما این اجازه را میدهدکهآنهارا در چهار گروه طبقه بندی نماییم که شامل سه گروه از آفریقا ویک گروه از آسیامیباشد و یکی از گروههای مربوط به آفریقا در آسیا نیز یافت میشود.اهمیت اپیدمیولوژیکاین گروهها در مقایسه با گروههای ویروس طاعون گاوی کمترمعلوم میباشد.

ب)انتقال وانتشار بیماری

ترشحات چشم، بینی ودهان به همان اندازه مدفوع شل حاوی مقادیرزیادی از ویروس طاعون نشخوارکنندگان کوچک میباشد.از این ترشحات و تراوشات، بخصوصوقتیکه سرفه وعطسه میکنند، ریزقطرههای عفونت زایی درهوا منتشر میشود. این ریزقطرهها توسط سایر دامها استنشاق میشودکه احتمالاً منجر به آلودگی آنها میشود.هرچندتماس نزدیک مهمترین راه انقال بیماری میباشد، لیکن ظن آن وجود دارد که این ترشحاتوتراوشات آبشخورها، آخورها و بستر رانیز آلوده ساخته آنها را به منابع آلودگیمضاعفی تبدیل نمایند، هرچندکه این مخاطرات ویژه احتمالاً دوره نسبتاً کوتاهی دارندچراکه ویروس PPR همانـندویروس طاعون گاوی، انتظار نمیرودکه برای مدت طولانی خارجاز بدن میزبان زنده بماند.درمیادین دام که دامها ازنقاط مختلف برای فروش آورده میشوندتماس نزدیک آنـها خطر انتقال وانتشاربیماری را افزایش میدهد همینطور درمراکزپرواربندی با سیستم متراکم.

ج) ظهوربیماری درگله

وقتیکه بیماری طاعون نشخوارکنندگان کوچک برای اولین باردریکمنطقه اتفاق میافتد، ممکن است تب حاد بالا همراه با افسردگی شدید ومرگ وقوعیابدپیش از آنکه هیچ یک از علائم شاخص بیماری مشاهده شود. اما یک تصویرشاخص تر ازبیماری، شامل یک سندرم بسرعت منتشر شونده درگوسفند و/یا بز بامشخصات شروع ناگهانیافسردگی، تب، ترشحات چشم وبینی تنفس غیر نرمال و سرفه، اسهال بدبو و مرگ میباشد.گاوهاچه واکسینه شده وچه غیر واکسینه حتی اگر درتماس مستقیم باگوسفندوبز مبتلاقرارگیرندبا بیماری درگیرنمی شوند.گرچه گوسفند و بز هردو حساس به عفونت با PPRهستند و ممکن است علائم بیماری را نشان دهند، لیکن همیشه بطور همزمان مبتلانمیشوند.مثلادرآفریقا وقوعPPR دربز معمول تر است درحالیکه درغرب و جنوبآسیاگوسفند معمولاً تلفات قابل توجه تری دارد.هرچند بیماری میتواند هردوگونه را بهیک میزان دچارخسارت نماید.درنواحی آندمیک اغلب دامهای مبتلا و تلف شده بالای ۴ماهتا۱۸الی۲۴ماه سن دارند.

تاریخچهvظهور PPRبصورت بالینی میتواندبا هریک از موارد زیر در ارتباط باشد: نقل وانتقال اخیردام یا تجمع گوسفند و/یا بزباسنین مختلف دریک مکان همراه ویابدون ورود دامهایی که اخیرا خریداری شدهاند.vارتباط با تغییرات درجایگاه وتغذیهآنها. تماس دامهای گله با گوسفندوبزهاییکه برای فروش به بازار برده شده لیکن بفروشv تغییرات آب وهوایی مانند شروع ناگهانی فصلvنرسیده و بهگله باز گردانده شدهاند. بارندگی(گرمومرطوب) یا فصل خشک ونیز دوره سرما (مثلاً فصل ؛حارمتان؛ درغرب تماس با دامهای کوچرو یا تجاری (مربوط بهچوبداران) از طریق چرا، آبvآفریقا). تغییر در سیستمدامپروری(مثلاً افزایش تراکم)و عملیاتvویاجایگاه مشترک. تجاری.

د)علائم بالینی

دوره کمون۲ تا۶هفته بوده وبدنبال آن شروع ناگهانی تب۴۰ تا۴۱درجه (مقعدی) ودامهای مبتلا بشکل واضحی افسردهاند وخواب آلود بنظر میرسند.موهایبدن، بخصوص در نژادهای موکوتاه بحالت سیخ قرارمیگیرندو ظاهر پف کرده به داممیدهند.بزودی پس از این مرحله ریزش یک ترشح آبکی ازچشمها بینی ودهان شروع شده کهبعلت عفونتهای ثانویه این ترشحات بعدا غلیظ و زرد میشود. ترشحات پوزه و موهایزیر چشم را مرطوب کرده وپس از خشک شدن باعث چسبندگی پلکها وانسـداد سوراخهای بینیونتیجتا اشکال درتنفس میشود.۱یا ۲ روز بعد از شروع تب پوشش مخاطی دهان وچشمهابشدت قرمز رنگ میشود. سپس بعلت نکروز اپیتلیال، نواحی خاکستری رنگ کوچک ته سوزنیبروی لثهها، کام، لبها و سطح داخلی گونه هاوسطح بالایی زبان ظاهر میشود. این نواحیاز نظر تعداد و اندازه توسعه یافته وبه هم متصل میشوند.سطح داخلی دهان تغییرظاهری یافته، رنگ پریده و پوشیده ازسلولهای مرده میشود ودربعضی مواردپوشش طبیعیآن ممکن است بهوسیله یک ماده پنیری ظخیم بشکل کامل پوشانده شود. در زیرسلو لهایسطحی مرده اروزیو نهای کم عمقی وجود دارند.درموارد بروز بیماری بشکل ملایم اینتغییرات شدید نیست و مشاهده آنها مستلزم معاینه دقیق دامهای مبتلا میباشد.مالشملایم انگشت برروی لثهها وکام ممکن است باعث جدا شدن بافت اپیتلوم وایجاد یک مادهبدبو حاوی تکه هاییی ازبافت اپیتلیوم بشود.تغییرات مشابهای نیز ممکن است در پوششمخاطی بینی، مهبل و واژن مشاهده شود.لبها متورم وترک خورده و پوشیده ازدلمه میشوندوهنگامیکهبیماری پیشرفت میکند یک بوی متعفن مشخصی ازدهان خارج میشود.دام مبتلا دائم تلاشمیکند که دهان خود را، بخاطر دردی که دارد، باز نماید.اسهال معمولاً ۲تا۳ روزبعداز شروع تب ظاهر میشود گرچه درمراحل اولیه و ابتلا ی ملایم بیماری، ممکن استاسهال مشهود نباشد. در ابتدا مدفوع نرم وسپس آبکی، بابوی متعفن واحتمالاحاوی رگههاییازخون و قطعات بافت مرده لـولـه گـوارش میباشد.درجاییکه اسهال یک علامت مشهودنباشد وارد کردن یک سوآب پنبهای بداخل رکتوم میتواند شواهدی از مدفوع نرمواحتمالاً آغشته به خون را ارائه دهد.دامهای مبتلا سریع تنفس میکنند، آنچنان سریعکه تنفس آنها با حرکات نوسانی جدار قفسه سینه وشکم همراه است.دامهایی که بشکل شدیدمبتلاشدهاند، تنفس مشکل و صدا داری دارند که این امر از حالت کشیدگی سروگردن،اتساع منخرین، بیرون آوردن زبان و سرفه آرام و دردناک مشخص میباشد.دراین دامهانشانههای پنومونی مشهود است.چنین قربـانـیان بیماری، احتمالاً سر انجام دهیدراتهباچشمانشان گود افتاده میشوند و به دنبال آن، اغلب در طی ۷تا۱۰ روز از شروععلائـم کلینیکی، تلف میشود.سایر دامها بعد ازیک دوره نقاهت همراه با درمانهایحمایتی بهبود مییابند. یک چهره معمول در مراحل بعدی این بیماری عبارت ازشکل گیری ضایعاتندولار کوچکی در پوست اطراف لبها و پوزه میباشد.علت دقیق این امر ناشتاختهاست(احتمالاً درماتو فیلوس یا فعال شدن مجدد یک عفونت پنهان اکتیمای واگیردار)لیکنبعلت شباهت با علائم اکتیمای واگیردار اولیه ویاحتی آبله گوسفند وبز، باعث سردرگمی در تشخیص میشود. هرگونه تظاهرات این علائم بصورت منـفرد ویا ترکیبی ازچندعلامت میبایست بهعنوان مورد مشکوک به PPR درنظرگرفته شوند. در یک شیوعبیماری P PR تا صددرصد دامهای گله ممکن است مبتلا شده و بین ۲۰تا۹۰درصد تلفشوند.این نسبتها در مناطق آندمیک، که در آنها دامهای مسن تر، از واگیریهای قبلیجان سالم بدر بردهاند، معمولاً کمتر میباشد.این بیماری ممکن است در دامهای آبستنایجاد سقط جنین نماید.

بطور خلاصه با مشاهده هرترکیبی از علائم زیر به طاعون نشخوارکنندگان کوچک ترشحات چشم، بینیØشروع ناگهانی یک بیماری تب دار در گوسفند وبز Øمشکوک شوید: Øودهان همراه با زخم دهان و همراه یا بدون وجود دلمه و وزیکول در اطرافدهان وپوزه میزان تلفات قابل توجهØ اسهال Øپنومونی

هـ)یافتههای پس ازمرگ

لاشه یک دام مبتلا به PPR معمولاً تحلیل رفته، اندامحرکتی خلفی دام آغشته به مدفوع نرم ویا آبکی، وکره چشمان گود افتاده میباشد.چشمهاوبینی پوشیده از ترشحات خشک شده میباشد.تغییرات زیر نیز ممکن است مشاهده شود:دهان : وجود غشاهای کاذب سفید کثیف; اروزیونها برروی لثهها، کام نرم وسخت،زبان وگونه هاوداخل مری. لبها : متورم ; اروزیون و احتمالاً دلمه ویاندول بر روی لبها در لاشههای تازه. حفره بینی : پر خونی (قرمزی)سطحداخلی ; ترشحات شفاف یا خامهای زرد رنگ ; اروزیون. ریهها :وجودنواحی قرمز تیره یا ارغوانی ; قوام سفت بخصوص در لبهای پیشین وقلبی(شواهد پنومونی). غدد لنفاوی: (وابسته به ریهها ورودهها) نرم ومتورم. شیردان : پر خونی (قرمزی)سطح داخلی ; خونریزی. روده کوچک :پر خونی(قرمزی)سطح داخلی ; خونریزی; تعدادی اروزیون. روده بزرگ: (سکوم، قولون،ورکتوم) خونریزیهای کوچک قرمز در طول چینهای سطح داخلی، باگذشت زمان این خونریزیهابه هم متصل شده وتیره تر میشوند، حتی در لاشههای کهنه سبز-سیاه میشوند.

و) تشخیص تفریقیPPR

بکرات با سایر بیماریهاییی که تب و علائم بالینی پیشروندهدارند اشتباه میشوند، بخصوص وقتی بیماری بتازگی اغاز شده باشد.در موقع انجام یکبررسی، معاینه طرق رفتار بیماری در گله، همانند یافتهها حاصل از معاینه یک گوسفندویا بزمنفرد اهمیت دارد. مهمترین موارد اشتباه بقرار زیر میباشند: ضایعاتدهانی : این ضایعات میتوانند علامتی از طاعون، تب برفکی، زبان آبی ویااکتیمای واگیردار باشد. اشکالات تنفسی: این اشکالات میتوانند علامتی از پنومونیپاستورلایی ویا پلوروپنومونی واگیر بزان (ccpp) باشد. اسهال : میتواندعلامتی ازکوکسیدیوز ویا آلودگی کرمی معدهای –رودهای باشد.

ز)تائید ازمایشگاهی

تستهای تشخیص PPR، خود ویروس یا شواهدی از حضور ویروس (آنتی ژن یاماده ژنتیکی) ویا آنتی بادی موجود در خون علیه ویروس را آشکار میکنند. ردیابیوبروس با جداسازس ویروس در کشت سلولی صورت میپذیرد.این روش بعلت فراهم اوردن ویروسزنده برای مطالعات برروی مشخـصات بیولـوژیک آن ارزشمند میباشد.در صورت دسترسی بهامکانات، همیشه میبایست برای جدا سازی ویروس تلاش شده و ویروسهای جدا شده برایمطالعات بعدی نگهداری شود. ردیابی آنتی بادی برای تشخیص، مستلزم اخذ ۲ نمونه خونبه فاصله سه هفته از یک دام میباشد که در فیلد همیشه امکانپذیر نمیباشد. استثنا درکشورهاییکه میتوان مطمئن بود عاری از PPR بودهاند، آزمایش برروی یکسرم منفرد، که اخیرا دردوره بیماری(حداقل یک هفته پس از ظهور علائم بالینی) اخذشده، میتواند ارزش تشخیصی داشته باشد.بررسی برروی آنتی بادیها برای تعیین حضور یاغیاب آلودگی و وسعت آن در جمعیت بسیار مفید میباشد.امروزه الایزای رقابتی(C-ELISA)بشکلگستردهای جایگزین تست خنثی سازی ویروس (VN)شدهاست. ردیابی آنتی ژنویروسی بهوسیله تست آگار ژل ایـمونودیفوزیون (AGIDT)یک فرایند نسبتاً ساده، سریعو ارزان میباشد.این روش تست بهعنوان یک تست اولیه بسیارمفید میباشد، لیکن بینویروس طاعون نشخوارکنندگان کوچک و طاعون گاوی قادر به تمایز نیست و برای این امربه تستهای دیگری نیاز میباشد.همچنین آنتی ژن ویروس میتواندبهوسیله ایـمونوکپـچرالایزا (IC-ELISA)، که سریع وحساس میباشد ردیابی گردد، وبین PPR وطاعون گاوی تفریق حاصل کند.کیتهای معرف استاندارد AGIDT و IC-ELISA بصورت تـجاری در دسترسمیباشند.

ردیابی ماده ژنتیکی ویروس بهوسیله روش ((واکنش زنجیرهایپلیمراز –ترانسکریپتاز واژگونه)) (RT-PCR) صورت میگیرد که مستلزمتجهیزات ومتخصصین ویژهای میباشد. برغم قیمت گزاف آن، امروزه یکی از تستهایی استکه در مراکز رفرانس همراه با ELISA بیشترین مورد استفاده را دارد.زیرا این روش سریع،دقیق، بسیار حساس است ومیتواند بین PPR و طاعون گاوی تمایز حاصل نماید.ترکیب این روش باسکانس نوکلئوتیدی اطلاعات مربوط به مشخصات ویروس را فراهم مینماید، که در مطالعاتاپیدمیولوژیک مفید میباشند.

ح)کنترل طاعون نشخوارکنندگان کوچک

کنترل واگیریهای PPR، متکی برکنترل جابه جایی دام(قرنطینه)همراه با استفاده ازواکسیناسیون کانونی (حلقهای) وایمن سازی پروفیلاکتیکدر جمعیتهای پر خطر، ویا در موارد خاص معدومسازی تمامی گله آلوده، میباشد.تا همیناواخر کاربردی ترین واکسیناسیون در برابر طاعون نشخوارکنندگان کوچک استفاده ازواکسن کشت نسجی طاعون گاوی بود. اخیرا یک واکسن همولوگ PPR تولید شده که دربرخی کشورهایآفریقایی مورد استفاده قرار گرفته و بذر و اکسن آن (seed)در دسترس میباشد. واکسنهایمذکور میتوانند نشخوارکنندگان کوچک را تا حد اقل مدت سه سال دربرابر PPRحفاظت نمایند.

استفاده از واکسنهای طاعون گاوی برای حفاظت نشخوارکنندگانکوچک امروزه نقض شدهاست زیرا این واکسن تولید یک آنتی بادی در برابر طاعون میکندکهباسرو سرویلانس طاعون گاوی و نتیجتا برنامه جهانی ریشه کنی طاعون گاوی تداخلمینماید