دستنوشته ای از سید شهیدان اهل قلم

سلطنت اقتصاد

اقتصاد با مفهوم کنونی آن سلطان بلامنازع عصر جدید و محور و تعیین کننده خط مشی های سیاسی، اجتماعی و حتی علمی و فرهنگی و هنری است. نظام آموزشی مدرسه ای و دانشگاهی یکی از تنها مواردی است که در وهله اول مستثنا به نظر می رسد و کمتر کسی در سراسر جهان از همان آغاز خواهد پذیرفت که نظام اموزشی کنونی جهان نیز از سلطنت اقتصاد آزاد نیست، چه برسد که قبول کند اصلا این نظام آموزشی در جهت وسعه اقتصادی با روش های معمول پایه گذاری شده است و «آموزش و پرورش» را نباید به مفهوم مطلق «تعلیم و تربیت» فرض کرد. آموزش در جهان امروز دقیقا به معنای اموزش کادرهای تخصصی مورد نیاز برای توسعه اقتصادی به روش های معمول است و حتی اگر روش های دستیابی به توسعه اقتصادی را تغییر دهیم، دیگر این نظام آموزشی به درد نخواهد خورد و با تغییر دادن غایات و اهداف، پرروشن است که نظام های آموزشی نیز تغییر خواهد کرد. برای درک این حقیقت می توان دو نظام آموزشی را با یکدیگر مقایسه کرد که اولی بر اساس این حدیث علوی که «ولیکن...همک فی ما بعدالموت» بنا شده و دیگری در جهت توسعه معاش و تمتع هرچه بیشتر از لذایذ مادی و دنیوی با روش غلبه بر طبیعت و تصرف در عالم. نتیجه چه خواهد بود؟ نظام آموزشی نخستین تشکلی نزدیک به حوزه های علمیه پیدا خواهد کرد و دیگری نظام اموزشی منطبق بر مدارس و دانشگاه های کنونی.

نظام آموزشی کنونی تنها در صورتی نظام تعلیم و تربیت مطلوب خواهد بود که «توسعه اقتصادی با روش های معمول» به تکامل روحی و معنوی بشر منجر شود. آیا توسعه ،با مغهوم کنونی آن، به چنین غایتی خواهد رسید و اصلا برای رسیدن به چنین غایتی است که بنیانگذاری شده؟ جواب روشن است: خیر. تجربه و تاریخ نیز موید این پاسخ هستند. وضعیت کنونی بشر غربی ناشی از همین سیری است که برای توسعه اقتصادی در پیش گرفته است.

توسعه و تکامل در جهان امروز دو مفهوم مترادف هستند، اما از نظرگاه اسلام اینچنین نیست. در تفکر غربی و تفکری که به تبع غربزدگی در سراسر کره زمین اشاعه پیدا کرده است، تکامل بشر اصولا در توسسعه اقتصادی انگاشته می شود، حال آنکه در اسلام تکامل انسان در رسیدن به مقام عبودیت الهی است. انسان کامل از نظر ما«عبدا...» است و پر روشن است که رسیدن به مقام عبودیت لزوما با توسعه معاش همراه نیست.

البته از جانب دیگر نباید پنداشت که عبودیت ا... و توسعه اقتصادی نقیض یکدیگر هستند و با هم جمع نمی شوند. خیر؛ نمونه هایی هم در قصص مبارکه قرآن و هم در سیره اولیاءا... وجود دارد که جامع این دو بوده اند. سوال اینجاست که :

آیا توسعه اقتصادی با این روش های معمول به تکامل روحی و معنوی انسان منتهی خواهد شد یا خیر؟

برگرفته از کتاب توسعه و مبانی تمدن غرب