فصل اول : جغرافیا علمی برای زندگی

کوه ها ، درختان ، علفزارها ، سنگ ها هر یک پدیده های مختلفی هستند که محیط طبیعی اطراف ما را به وجود آورده اند. در طول زمان انسان ها دریافتند که همین محیط می تواند بسیاری از نیازهای آنها را برطرف نماید. بدین جهت به سرعت با آن رابطه برقرار کردند. در این ارتباط تجربه های زیادی کسب نمودند. مناطق گرم و خشک برای کشاورزی و تولید غذا مناسب نبود. در مناطق جلگه ای و سرسبز مجاور رودها و دریاچه ها همه چیز برای برپایی یک زندگی مطلوب فراهم بود. بعدها در کنار همین رودها تمدن ها شکل گرفتند. محیطی که ما در آن زندگی می کنیم دارای نظم و قانون است. باریدن باران، وزش باد، وقوع یخبندان روئیدن گیاهان همه و همه براساس قوانین معینی اتفاق می افتد ما باید این قوانین و نظام ها را بشناسیم و رابطه خود را با محیط بر اساس آنها تنظیم کنیم پس ما موظف هستیم ضمن زندگی در محیط ، از طریق شناخت پدیده ها و کشف روابط آنها، آگاهانه با آن برخورد کنیم. انسان بر روی سیاره زمین زندگی می کند. این محیط که از هوا کره (آتمسفر)، سنگ کره (لیتوسفر) و آب کره (هیدروسفر) تشکیل شده است. برخورد انسان با طبیعت در محیط های گوناگون، یکنواخت نیست. در بسیاری از مکان ها انسان به سختی در محیط کار می کند تا از امکانات آن استفاده نماید . مثلاً در نواحی قطبی یا بیابان ها، لیکن در برخی مناطق دیگر کره زمین، انسان به راحتی از منابع ،معادن و دیگر مواهب طبیعی بهره برداری می کند.

چگونه رابطه انسان با محیط در طول زمان تغییر کرده است؟

پوشش گیاهی رودخانه، دریاچه ، هوا، جانوران ، ناهمواری ها همه اجزای محیط هستند. حال انسان به منظور بهره برداری از منابع موجود در یک محیط تغییراتی در آن ایجاد می کند. انسان تنها موجودی است که به سبب تفکر و خلاقیت توانسته است ابزارهای مختلفی بسازد و به کمک آنها شکل رابطه خود با محیط را تغییر دهد. مثلاً خانه های مسکونی انسان های اولیه را با خانه های امروزی مقایسه کنید. انسان به مرور زمان ،میزان دخالت و بهره برداری خود از محیط ، بسیار گسترده و کامل تر کرده است.

چرا انسان در ارتباط با طبیعت دچار مشکل شده است؟

انسان تا زمانی که تعادل را به هم نزده است مشکلات جدی در محیط بروز نمی کند. اگر در منطقه وسیعی درختان جنگلی قطع شوند مقدار تعرق گیاهان کم می شود و این خود سبب کاهش بارندگی و خشک شدن خاک وگسترش وضعیت بیابانی می شود. توازن در محیط طبیعی نباید با زیاده روی در برخی از کشورهای پیشرفته صنعتی با دانش و فن آوری جدید در هر گوشه از زمان و جهان دست به بهره برداری شدید زده و سودجویانه در حال برهم زدن تعادل محیط زیست انسان هستند.

چگونه جغرافیدان نقش خود را ایفا می کند؟

هدف علم جغرافیا ، راهنمایی انسان و کمک به او در زندگی است مثلاً جغرافیدان برای شناسایی و تعیین منطقه مناسب کشت چای، همه ویژگی های لازم برای کشت چای از جمله نوع آب و هوا، نوع خاک ، نوع ناهمواری، بازار فروش، نیروی انسانی مناسب برای کشت را بررسی می کند و با توجه به همه این موارد مکان مناسب را انتخاب می نماید. بدین ترتیب جغرافیا با دید (ترکیبی) یا (کل نگری) به مطالعه و بررسی موضوعات می پردازد. زیرا اجرا و عوامل محیطی در ارتباط با یکدیگر عمل می کنند. تعیین مکان مناسب برای زندگی و فعالیت یکی از کاربردهای مهم دانش جغرافیا است.

جغرافیدان اطلاعات خود را از کدام منابع بدست می آورد؟

یکی از راه های کسب اطلاعات مراجعه به سازمان ها و استفاده از کتاب ها و آمارنامه ها و استخراج از پرسش نامه های مختلف است . مثلاً برای شناخت وضعیت آب و هوای یک ناحیه و تهیه آمار و اطلاعات چندین ساله، به سازمان هواشناسی مراجعه می کنند. علاوه بر استفاده از داده ها جغرافیدان برای نمایش نتایج کار خود، یک یا چند نقشه ترسیم می نماید. جغرافیدان الزاماً از نقشه های مختلف استفاده کند. نقشه ها قابلیت نمایش پراکندگی عوارض و پدیده های انسانی و طبیعی را دارند و به عنوان یک منبع اطلاعات مؤثر به کمک جغرافیدان می آیند هر چه نقشه ها در مقیاس بزرگتر تهیه شوند، جزئیات در آن بهتر نمایش داده می شوند.

برخی نقشه ها بسته به هدف جغرافیدان کوچک مقیاس هستند.
یکی دیگر از منابع اطلاعاتی مهم جغرافیدان ، عکس های هوایی است که به وسیله هواپیما تهیه می شود و به دلیل تصویر همه جانبه ای که به دست می دهند، بسیار مفیدند. امروزه در احداث جاده های بین شهری، حفر تونل ها، جنگل کاری های مصنوعی، تعیین محدوده پارک های وحش، تأسیس سدها و قبل از هر کار عمرانی دیگری در سطح وسیع از تصاویر هوایی استفاده می شود. کارایی عکس های هوایی زمانی بهتر معلوم می شود که از یک ناحیه به فاصله چند ماه یا چند سال تصاویر متعدد گرفته باشند. امروزه با پرتاب ماهواره ها نیز به منظور بررسی منابع زمینی و ثبت تصاویر از ارتفاعات مختلف از سطح زمین، میدان دید گسترده ای برای مطالعه پدیده ها به وجود آمده است. شکل ص 9 رنگ آمیزی خاص هر پدیده، یکی دیگر از ویژگی های تصاویر ماهواره ای است. تصاویر ماهواره ای نیز دید ترکیبی بدست می دهند زیرا از جاهای گوناگون یک محیط را یکجا و به هم پیوسته به نمایش می گذارند.

سؤالات فصل اول (درس اول)
1 - یکی از کاربردهای مهم دانش جغرافیا نام ببرید؟

تعیین مکان مناسب برای زندگی و فعالیت

2 – راه هایی که جغرافیدان اطلاعات خود را از آنها بدست می آورد چیست؟

الف. مراجعه به سازمان ها
ب. استفاده از داده ها
ج. ترسیم نقشه
د. عکس های هوایی
ن. پرتاب ماهواره ها.

فصل دوم (درس دوم)
نگاهی به جغرافیای طبیعی ایران

قاره آسیا با وسعتی بیش از 30 درصد خشکی های زمین، وسیع ترین قاره روی زمین است.
در جنوب غرب این قاره منطقه خاورمیانه قراردارد که کشور ما نیز در این بخش از جهان استقرار یافته است. کشور ما در جنوب منطقه معتدل نیمکره شمالی قراردارد و به خط استوا نزدیک است. مدار 25 درجه شمالی از جنوب کشورمان و مدار 29 درجه شمالی از شمال آن می گذرد. نصف النهارهای 44 و 63 درجه شرقی نیز به ترتیب در غرب و شرق آن قرار دارند. وسعت کشور ایران حدود 195/648/1 کیلومتر است.

ایران در کمربند خشک

با توجه به موقعیت ایران و مجاورت آن با مدار رأس السرطان کشور ما در یک نوار بیابانی واقع شده که آن را در امتداد صحرای آفریقا، بیابان عربستان و مناطق خشک آسیای مرکزی قرارمی دهد. بیابان لوت و دشت کویر از خشک ترین نواحی فلات ایران هستند.

تحولات فلات ایران در گذشته چگونه بوده است؟

زمین شناسان معتقدند فعالیت های کوهزایی در اواخر دوره ترشیاری، شکل نهایی کوه های البرز و زاگرس را به وجود آورده است. همزمان با ارتفاع گرفتن کوه ها و ناهمواری ها، زمین های پست و هموار به صورت حوضه های بسته یعنی دشت ها و چاله های کوچک و بزرگ شکل گرفتند. در آغاز کواترنر فعالیت آتشفشانی شدت بیشتری پیدا کرد و ارتفاعات مخروطی شکل و بلند همچون دماوند، سبلان، سهند و تفتان را به وجود آوردند. از آن زمان تاکنون عامل مهم تغییر چهره زمین عامل فرسایش بوده است. فرسایش به وسیله آب های روان مهمترین عامل خارجی تغییر شکل ناهمواری ها بوده .

ناهمواری های ایران (فلات ایران)

فلات ایران سرزمین بلند و کوهستانی است که علاوه بر ایران ، کشور افغانستان و بخشی از پاکستان را نیز دربر گرفته و از اطراف به سرزمین های پستی منتهی می شود. ضلع شمالی فلات ایران از کوه های آرارات در ترکیه شروع شده و در شمال شرق به ارتفاعات هندوکش در خاک افغانستان ختم می شود. غرب فلات ایران را رشته کوه زاگرس و شرق آن را رشته کوه سلیمان محدود کرده اند.

اشکال ناهمواری در ایران

1 – سرزمین های مرتفع : بخش وسیعی از مساحت ایران پوشیده از کوه های بلند مانند البرز و زاگرس است که در طول صدها کیلومترچون دیواری بلند کشیده شده اند. این ناهمواری ها، نواحی داخلی ایران را از مناطق ساحلی جدا ساخته و تنها از راه دره های پر پیچ وخم رودها که در طول صدها هزار سال حفر شده اند می توان از آنها عبور کرد.
2 – سرزمین های هموار : با وجود کوهستان های بلند با دره های گود، پهنه های کم و بیش وسیع و هموار نیز در داخل یا در حاشیه فلات ایران گسترده شده اند. این سرزمین ها با مساحت و ارتفاع متفاوت در میان رشته کوه ها و یا در محل کوهپایه ها و مجاور دریاها و دریاچه ها وجود دارند. جلگه های ساحلی شمالی و جنوب، دشت لوت و دشت کویر، نمونه هایی از سرزمین های هموار به شمار می رود. ناهمواری های ایران را از نظر طبیعی و جهت برجستگی ها و شرایط خاص منطقه، می توان به بخش های زیر تقسیم نمود:
کوه های شمالی ؛ کوه های غربی و جنوبی ؛ کوه های شرقی ؛ کوههای مرکزی ؛ جلگه های ساحلی ؛ دشت ها و چاله های داخلی

ناهمواری های ایران چه نقشی در زندگی ما دارند؟

قسمت وسیع از کشور ما را کوهستان ها احاطه کرده اند. این ناهمواری ها به طور متوسط 3500 متر از سطح دریا ارتفاع دارند می دانیم با دما رابطه دارد. به طور متوسط به ازای هر هزار متر ارتفاع، 6 درجه دمای هوا کاهش می یابد. ریزش های جوی در ارتفاعات، جریان های سطحی و نیز حرکت سیلاب را به دنبال دارد و دامنه ها را به شدت فرسایش می دهد در نتیجه دره های کوچک و بزرگی را در مناطق کوهستانی به وجود می آورد. با ادامه فرسایش ، رسوبگذاری و ته نشین شدن مواد آبرفتی در پای کوه ها مخروط افکنه را به وجود آورد، مخروط افکنه ها یکی از بهترین مکان ها برای کشاورزی و ایجاد روستاها و شهرها است.

رشته کوه البرز چه ویژگی هایی دارد؟

این رشته کوه در لبه ی جنوبی دریای خزر قد برافراشته است. رطوبت دریای خزر به شکل برف و باران بر دامنه شمالی البرز می بارد و رودهای فراوانی را به وجود می آورد. این قسمت از جنگل های انبوه پوشیده شده است در حالی که دامنه جنوبی البرز بدون رطوبت مانده و تنها در فصل زمستان مقداری برف و باران بر آن می بارد.

ناحیه کوهستانی زاگرس چه ویژگی هایی دارد؟

این ناحیه کوهستانی لبه غربی فلات ایران را تشکیل می دهد. چین خوردگی زاگرس در امتداد شمال غربی به سمت جنوب شرقی بخش وسیعی را به خود اختصاص داده است. چین خوردگی های زاگرس اغلب منظم و محور آنها موازی است. در زاگرس جنس سنگ ها رسوبی و بیشتر آهکی است و در برخی نقاط مانند اطراف همدان و بروجرد، توده های آذرین درونی نیز به چشم می خورد. در رشته کوه زاگرس در امتداد شمال غربی – جنوبی شرقی گسل سراسری وجود دارد. این گسل سبب جابه جا شدن و شکسته شدن لایه ها شده است.